Paul Goesch (1885-1940)

Znany nieznany artysta z chełmińską przeszłością

Wydaje się, iż Chełmno pod koniec dziewiętnastego wieku w sposób szczególny sprzyjało rozwojowi młodych artystów. W tym pięknym mieście położonym nad Wisłą urodzili się w 1869 r. Antoni Piotrowicz - znakomity artysta związany prawie przez całe swoje życie z Chełmnem oraz rok później Ernst Bischoff-Culm - wybitny malarz i członek znanej Kolonii Artystów w Nidden (dzisiaj Nida na Litwie). Był jeszcze jeden artysta, raczej mało znany w Polsce, goszczący w Chełmnie, które pod pruskim zaborem położone było niedaleko granicy do opanowanych przez Rosję terytoriów, na terenie z berlińskiego punktu widzenia odległym i prowincjonalnym. Do tego miasta rząd pruski delegował rok po wybuchu pierwszej wojny światowej Paula Goescha, urodzonego w 1885 r. w Schwerinie architekta, który pracował tutaj w latach 1915 do 1917 jako "Rządowy Inspektor Budowlany" (niem. Regierungsbaumeister). Goesch spędził dzieciństwo w Berlinie, ponieważ jego ojciec - w chwili narodzin najmłodszego syna sędzia sądu krajowego w Schwerinie - wykładał na uniwersytecie w stolicy Prus. Tutaj zainteresowany sztuką Goesch rozpoczął w 1903 r. studia architektoniczne, które kontynuował w Monachium i Karlsruhe, podróżując podczas lat studenckich m. in. do Francji i Włoch. W 1909 r. przeprowadził się do Drezna, gdzie jego brat Heinrich - późniejszy profesor Akademii Rzemiosła Artystycznego w Dreźnie - podzielił jego zainteresowania w zakresie filozofii, nowoczesnej architektury oraz estetyki w sztuce. W tym samym roku u Paula Goescha ujawniła się choroba, która zmusiła go do kilkumiesięcznych pobytów w sanatoriach w Hedemünden oraz Tiefenbrunn koło Getyngi (Göttingen). Goeschowi udało się jednak ukończyć studia egzaminem państwowym w 1910 r. uzyskując tytuł Regierungsbauführer.

W 1914 r. Goesch awansował do "Rządowego Inspektora Budowlanego" i kontynuował swoją rozpoczętą w Dreźnie działalność artystyczną wykonując pierwsze rysunki oraz akwarele. W 1915 r. nastąpiło przeniesienie do Chełmna. Tutaj Goesch w 1917 r. ciężko zachorował. Stwierdzoną u niego schizofrenię podjęto leczeniu w zakładzie leczniczym w Świeciu nad Wisłą, gdzie przebywał do jesieni 1919 r. Potem Goesch powrócił do ojca do Berlina, gdzie obracał się w kręgach artystycznych. Choroba psychiczna zmusiła go jednak w 1921 r. do ponownego, tym razem już trwałego pobytu w zakładzie leczniczym w Getyndze, którym kierował jego szwagier. Zachowały się w pokoju Goescha malowidła z tego okresu. Po przejęciu władzy przez Hitlera jego szwagier stracił funkcję dyrektora zakładu leczniczego, a sam Goesch został przeniesiony do innego zakładu w Teupitz. W ocenie narodowosocjalistycznej ideologii dzieła Goescha były "sztuką zwyrodniałą". W 1937 r. skonfiskowano trzy jego obrazy z galerii w Mannheim i pokazano je razem z innymi dziełami nie odpowiadającymi nazistowskiemu gustowi (do "artystów zwyrodniałych" zaliczono np. też Cezanne, Chagall, Gauguin, van Gogh, Kandinsky oraz innych wyśmienitych twórców) na publicznej wystawie jako przykłady "antyniemieckiej, godnej pogardy" sztuki. Był to dopiero początek tragicznego losu Goescha. Naziści zrealizowali mianowicie zbrodniczy plan eksterminacji osób "dziedzicznie chorych", do których zaliczono między innymi osoby niepełnosprawne oraz z chorobami psychicznymi. Systematycznie zamordowano ponad 100 tys. osób na terenie Niemiec oraz w okupowanych krajach (na Pomorzu między innymi w powiecie świeckim oraz w Kocborowie koło Starogardu Gdańskiego). Wśród nich był Paul Goesch, który zginął w komorze gazowej w starym wiezieniu w Brandenburgu w dniu 22 sierpnia 1940 r.

Zachowały się setki dzieł Paula Goescha, będących w posiadaniu różnych instytucji. Już w latach dwudziestych Goesch brał udział w wystawach w Berlinie. Po wojnie ekspozycje z jego obrazami odbyły się między innymi w Berlinie, Mannheim, Heidelbergu oraz Los Angeles. Obecnie Muzeum "Kolekcja Prinzhorna", będące częścią Uniwersytetu w Heidelbergu, wraz z grupą badawczą tej uczelni zajmuje się życiorysem Paula Goescha. Kolekcja Prinzhorna to zbiory około 5000 prac plastycznych artystów z chorobami psychicznymi tworzone przez niemieckiego psychiatrę i miłośnika sztuki Hansa Prinzhorna (1886-1933). Kolekcja ta posiada 19 dzieł Goescha oraz zeszyt ze szkicami z czasu jego pobytu w Świeciu. Tekst: Andreas Prause na podstawie informacji Muzeum "Kolekcja Prinzhorna", 14.01.2005 r., umieszczenie reprodukcji obrazów oraz zdjęcia Goescha za zgodą Muzeum "Kolekcja Prinzhorna"

Obraz ścienny (fantastyczna brama tryumfalna) bez daty, 45,8 x 57,6 cm, Kolekja Prinzhorna